Necmettin Aslan
Kış geldiğinde beyaz bir sessizlik çöker Ardahan’ın üzerine… Evlerin bacalarından yükselen dumanlar gökyüzüne karışır, sobanın başında çaylar demlenir, odun ve tezek kış hazırlığının en önemli parçaları arasında yerini alırdı.
Bugün ise Ardahan’ın sokaklarında bambaşka bir görüntü var.
Kombiler çalışıyor, doğalgaz sayaçları dönüyor, evler tek düğmeyle ısınıyor.
Bu değişim yalnızca bir yakıt değişimi değil.
Bu, Ardahan’ın yaşam biçiminde yaşanan büyük bir dönüşümün hikâyesidir.
Yıllar boyunca Ardahan’da kış hazırlığı yaz aylarında başlardı.
Hayvancılığın yaygın olduğu şehirde tezek, yalnızca hayvan gübresinden elde edilen bir yakacak değildi. Ailenin kış boyunca sıcak kalabilmesinin önemli bir parçasıydı.
Yaz boyunca hazırlanan tezekler kurutulur, istiflenir ve kış ayları için saklanırdı.
Kış geldiğinde soba yakılırdı.
Bir tarafta kar ve tipi, diğer tarafta sobanın sıcaklığı…
Ardahan insanının kışla mücadelesinde soba, adeta evin bir ferdi gibiydi.
Fakat zaman değişti.
Şehirler büyüdü, ısınma teknolojileri gelişti ve Ardahan da yavaş yavaş bu değişimin içine girdi.
Ardahan’ın doğalgaz hikâyesi sanıldığından daha eskiye dayanıyor.
2005 yılında TBMM’de yapılan görüşmelerde, doğalgaz iletim hattının Ardahan, Kars ve Erzurum güzergâhından geçmesi ve bölgenin doğalgazdan yararlanması konusu gündeme gelmişti.
O dönem Ardahan’ın uzun kışları ve yüksek ısınma ihtiyacı nedeniyle doğalgaz önemli bir beklenti haline gelmişti.
2006 yılında ise Kars, Ardahan ve Sarıkamış’ı kapsayan dağıtım bölgesi için KARGAZ’a doğalgaz dağıtım lisansı verilmesiyle süreç kurumsal bir zemine kavuştu.
Ancak hattın Ardahan’a ulaşmasıyla evlerde doğalgazın kullanılmaya başlanması aynı şey değildi.
Ardahan halkının bekleyişi devam etti.
2013 yılı, Ardahan’ın doğalgaz hikâyesinde önemli bir dönüm noktası oldu.
Yapılan çalışmaların ardından Ardahan şehir merkezinin doğalgaza kavuşması için önemli adımlar atıldı.
Dönemin açıklamalarında, şehir merkezine doğalgazın getirilmesi için altyapı çalışmalarının başlatılacağı ve tamamlanacağı belirtiliyordu.
Nitekim sonraki yıllarda Ardahan şehir merkezi doğalgaz kullanmaya başladı.
2023 yılında dönemin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Fatih Dönmez de yaptığı açıklamada, Ardahan şehir merkezi ile Göle’de 2013 yılından itibaren doğalgaz kullanıldığını ifade etti.
İşte bu dönem, Ardahan için yeni bir çağın başlangıcıydı.
Sobanın yerini kombi almaya başladı.
Tezeğin yerini doğalgaz aldı.
Kış hazırlığının şekli değişti.
Bir düşünün…
Yıllarca kış gelmeden önce yakacak hazırlayan bir aile, bir gün evine doğalgaz bağlandığında ne hissetmiştir?
Artık bahçede tezek istiflemek gerekmeyecek.
Odun taşımak gerekmeyecek.
Sobanın başında ateşi sürekli kontrol etmek gerekmeyecek.
Evin sıcaklığı bir düğmeyle ayarlanabilecek.
Bugün bize sıradan gelebilir.
Ama yıllarca sobayla ısınmış bir Ardahan ailesi için bu, gerçekten büyük bir değişimdi.
Çünkü doğalgaz yalnızca evin içine girmedi.
Ardahan’ın günlük hayatına girdi.
Şehir merkezinden sonra sıra ilçelere geldi.
Göle’de doğalgaz projesi için 2017 yılında önemli bir aşama kaydedildi ve ilçenin doğalgaza kavuşması için çalışmaların önü açıldı.
Böylece doğalgaz, Ardahan merkezle sınırlı kalmayan bir dönüşüme dönüşmeye başladı.
Ardahan’ın ilçelerinde yaşayan vatandaşlar da yıllardır bekledikleri doğalgaz için umutlanmaya başladı.
Ardahan’ın bu büyük dönüşüm hikâyesinde Çıldır’ın ayrı bir yeri var.
Çıldır…
Kışın bambaşka bir yüzünü gösteren, yüksek rakımı ve sert iklimiyle Ardahan’ın en karakteristik ilçelerinden biri.
Çıldır denildiğinde akla yalnızca Çıldır Gölü, Akçakale Adası, tarihi yapılar ve doğal güzellikler gelmez.
Çıldır’ın bir de kış hikâyesi vardır.
Köylerde hayvancılığın önemli bir geçim kaynağı olması nedeniyle geçmişte tezek, kışın en önemli yakacaklarından biriydi.
Yaz aylarında hazırlanan tezekler kurutulur, kış geldiğinde sobada yakılırdı.
Çıldır’ın uzun kışlarında soba, evin adeta merkeziydi.
Çayın demlendiği, ailenin etrafında toplandığı, çocukların ders çalıştığı, dışarıdaki soğuğa karşı içeride sıcaklığın korunduğu yerdi soba.
Fakat zamanla Çıldır’da da yaşam değişmeye başladı.
Doğalgazın ilçelere yayılmasıyla birlikte Çıldır’da da yeni bir dönem başladı.
Soba başında geçirilen uzun kış akşamlarının yerini, kombinin ısıttığı odalar almaya başladı.
Bir zamanlar evin bir köşesinde tezeklerin bulunduğu alanların yerini doğalgaz tesisatları ve kombiler aldı.
Kış hazırlığı değişti.
Sabahları soba yakma telaşı azaldı.
Kül temizleme işi geride kaldı.
Odun ve tezek taşıma ihtiyacı önemli ölçüde azaldı.
Ve Çıldır’ın insanı, yıllardır mücadele ettiği sert kış şartlarına karşı yeni bir ısınma imkânına kavuştu.
Elbette bu dönüşüm bir günde olmadı.
Çıldır’ın köylerinde ve Ardahan’ın kırsal bölgelerinde geleneksel yakacak kültürü uzun süre yaşamaya devam etti.
Çünkü tezek yalnızca bir yakacak değildi.
Hayvancılıkla yaşayan aileler için aynı zamanda elde bulunan, kendi imkânlarıyla hazırlanan bir enerji kaynağıydı.
Bu nedenle doğalgazın gelişi, eski alışkanlıkların bir anda ortadan kalkması anlamına gelmedi.
Yeni ile eski bir süre yan yana yaşadı.
Bir evde doğalgaz kombisi çalışırken, başka bir evde soba yanmaya devam etti.
İşte Ardahan’ın değişimi de tam olarak böyle gerçekleşti.
Ardahan’ın doğalgaz hikâyesinin dikkat çekici bölümlerinden biri de Posof’tur.
Çünkü Posof, Türkiye’nin önemli enerji güzergâhlarından birinin üzerinde bulunmasına rağmen uzun süre doğalgazı evlerinde kullanamadı.
2021 yılında Posof’a doğalgaz getirilmesi konusunda karar alındığı açıklandı. İlçede altyapının hazırlanması ve gerekli çalışmaların yapılması için süreç başlatıldı.
2023 yılında ise Posof’ta doğalgaz altyapısının yapımına başlandı.
Borular döşendi.
Sokaklar kazıldı.
Altyapı çalışmaları yürütüldü.
Ve beklenen gün geldi.
29 Mart 2024’te Posof’ta doğalgaz meşalesi yakıldı ve ilçede doğalgaz kullanımı başladı.
Yıllarca soba ve tezekle ısınan Posof evlerinde artık kombiler çalışmaya başladı.
Ardahan’ın doğalgaz yolculuğu Hanak’ta da devam etti.
2024 yılında Hanak ilçesinde doğalgaz altyapısı için ilk kazma vuruldu. Çalışmaların ardından ilçenin doğalgaza kavuşması hedeflendi.
Böylece doğalgazın Ardahan coğrafyasındaki yolculuğu şehir merkezinden ilçelere doğru genişledi.
Bir zamanlar yalnızca şehir merkezinde konuşulan doğalgaz, artık ilçelerin de günlük yaşamının bir parçası haline gelmeye başladı.
Ardahan’ın hikâyesini aslında iki görüntü anlatıyor.
Birinci görüntü:
Kışın ortasında sobanın yanında duran tezekler…
İkinci görüntü:
Bir evin duvarında çalışan kombi…
Aradan geçen yıllarda Ardahan değişti.
Tezek tamamen hayatımızdan çıkmış değil.
Özellikle kırsal kesimde geleneksel yakıt kullanımı devam edebiliyor.
Ancak şehir merkezlerinde ve doğalgaz altyapısının ulaştığı ilçelerde ısınmanın temel araçlarından biri artık doğalgaz.
Bu değişim, Ardahan’ın modernleşme hikâyesinin önemli parçalarından biri oldu.
Doğalgazı yalnızca yer altına döşenen borular olarak görmek doğru olmaz.
O borularla birlikte Ardahan’a yeni bir yaşam biçimi geldi.
Sabah soba yakmak için erken kalkma zorunluluğu azaldı.
Evlerin ısıtılması kolaylaştı.
Yakacak depolama ihtiyacı değişti.
Kış hazırlığının şekli değişti.
Bacaların görüntüsü değişti.
Ve belki de en önemlisi, çocukların büyüdüğü Ardahan evlerinin kış hikâyesi değişti.
Eskiden sobanın etrafında toplanan aileler, bugün kombinin ısıttığı odalarda yaşamlarını sürdürüyor.
Ama geçmişi unutmamak gerekiyor.
Çünkü tezek, Ardahan’ın yokluk yıllarının da, üretim kültürünün de bir parçasıydı.
Bugünün doğalgazlı evleri, dünün sobayla ısınan evlerinin devamıdır.
Bugün kombinin düğmesine basan çocuklar belki tezek hazırlamanın ne olduğunu hiç bilmeyecek.
Belki sobanın külünü temizlemeyi, sabah erkenden sobayı tutuşturmayı, odun taşımayı hatırlamayacak.
Ama Ardahan’ın hafızasında bunların hepsi var.
Ardahan’ın tezekten doğalgaza uzanan yolculuğu aslında bir şehrin zaman içindeki değişimini anlatıyor.
Bu hikâyede;
Tezek var.
Soba var.
Kış var.
Bekleyiş var.
Doğalgaz boruları var.
İlk kazmalar var.
İlk kombiler var.
Ve sonunda, yıllarca soğukla mücadele eden Ardahan’ın evlerinde doğalgazın sıcaklığı var.
Bugün Ardahan’ın doğalgaz hikâyesi tamamlanmış bir hikâye değil.
Merkezden ilçelere, ilçelerden daha geniş yerleşim alanlarına doğru devam eden bir süreç.
Fakat geriye dönüp baktığımızda şunu rahatlıkla söyleyebiliriz:
Ardahan, tezekle başlayan ısınma kültüründen doğalgazlı yaşamın modern dünyasına uzun ve önemli bir yolculuk yaptı.
Bir zamanlar kış gelmeden önce tezekler hazırlanıyordu.
Bugün ise kombiler kış gelmeden çalışmaya hazır hale getiriliyor.
Ardahan’ın değişen yüzünü anlatmak için belki de bundan daha güzel bir örnek yok.
Çünkü bazen bir şehrin değişimini yollarından veya binalarından önce evlerinin nasıl ısındığı anlatır.
Ve Ardahan’ın ısınma hikâyesi, bize bir şehrin geçmişten geleceğe nasıl yürüdüğünü gösteriyor.
Tezekten doğalgaza…
Sobadan kombiye…
Kışın zorluğundan modern yaşamın sıcaklığına…
Bu, Ardahan’ın sessiz ama çok önemli değişim hikâyesidir.
İhbar Hattı
