Kars-Ardahan Coğrafyasının Öz Yiğidi Kiziroğlu Mustafa Bey.

Kısır Dağları’ndan Çıldır’a, Ardahan’dan Kars’a uzanan bir yiğitlik ve adalet hikâyesi

 

Kars ve Ardahan coğrafyası, yalnızca sınırları, kaleleri, savaşları ve göçleriyle değil; yüzyıllar boyunca halkın hafızasında yaşatılan yiğitleri, âşıkları, ozanları ve kahramanlık hikâyeleriyle de kendine özgü bir tarih taşır.

 

Bu coğrafyanın halk anlatılarında adı güçlü biçimde yaşayan isimlerden biri de Kiziroğlu Mustafa Bey'dir.

 

Kiziroğlu denildiğinde yalnızca bir kişinin adı akla gelmez. Onun adı; yiğitliğin, cesaretin, adalet arayışının ve halkın güven duyduğu yerel önderlik anlayışının sembolü hâline gelmiştir.

 

Kars ile Ardahan arasında uzanan bu geniş coğrafyada dağların, yaylaların ve köylerin taşıdığı sözlü kültür, Kiziroğlu'nun adını nesilden nesile aktarmıştır.

 

Kiziroğlu'nu anlamak için coğrafyayı anlamak gerekir

 

Kars-Ardahan bölgesi tarih boyunca Kafkasya ile Anadolu arasında önemli bir geçiş alanı olmuştur.

 

Bugün Ardahan sınırları içerisinde bulunan Çıldır, Posof, Hanak ve Damal çevreleri ile Kars'ın ilçeleri ve köyleri, aynı tarihî ve kültürel havzanın önemli parçalarını oluşturur.

 

Bu topraklarda insanlar yalnızca aynı coğrafyayı paylaşmamış; türkülerini, ağıtlarını, düğünlerini, hikâyelerini ve kahramanlık anlatılarını da birbirlerine aktarmıştır.

 

Bu nedenle Kiziroğlu Mustafa Bey'in hikâyesini yalnızca Kars merkezli düşünmek yerine, Kars-Ardahan hattının ortak kültürel hafızası içerisinde değerlendirmek daha anlamlıdır.

 

Kısır Dağları'nın ötesine uzanan bir hafıza

 

Kars'ın doğal ve tarihî coğrafyasında önemli bir yere sahip olan Kısır Dağları, halk anlatılarında da özel bir konuma sahiptir.

 

Kiziroğlu'nun adının Kars'tan Kısır Dağları'na ve Ardahan yönüne uzanan coğrafyayla birlikte anılması, onun halk hafızasında ne kadar geniş bir etki alanına sahip olduğunu göstermektedir.

 

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

 

Sözlü tarih, yazılı tarih gibi kesin sınırlar çizmez.

 

Bir kahramanın adı bir köyden diğerine, bir yayladan başka bir yaylaya, bir ilçeden başka bir ilçeye taşınırken hikâye de beraberinde büyür.

 

İşte Kiziroğlu Mustafa Bey'in hikâyesi de böyle bir kültürel aktarımın ürünü olarak bugünlere ulaşmıştır.

 

Çıldır'ın yaylalarından Ardahan'ın dağlarına

 

Çıldır ve Ardahan coğrafyası, yüzyıllardır güçlü bir atlı kültürü, yaylacılık geleneği ve sözlü anlatım geleneğine sahiptir.

 

Bu coğrafyanın insanı için at yalnızca bir ulaşım aracı değildir.

 

At; özgürlüğün, hareketin ve yiğitliğin sembolüdür.

 

Kiziroğlu'nun halk anlatılarındaki güçlü atlı ve savaşçı kimliği de bu kültürle birleştiğinde, onun neden bölgede unutulmaz bir figüre dönüştüğü daha iyi anlaşılabilir.

 

Ardahan'ın yaylalarında, Kars'ın köylerinde ve Çıldır'ın çevresinde anlatılan eski hikâyelerde yiğitlik, yalnızca düşmana karşı savaşmak anlamına gelmez.

 

Yiğitlik, gerektiğinde mazlumun yanında durmak, haksızlığa karşı çıkmak ve verdiği sözün arkasında durmaktır.

 

Kiziroğlu'nun halk hafızasındaki yeri de bu anlayışla şekillenmiştir.

 

Adalet, güçten daha değerlidir

 

Bir bölgeyi yönetmek yalnızca güçlü olmakla mümkün değildir.

 

Güç korku yaratabilir.

 

Fakat adalet güven yaratır.

 

Kiziroğlu Mustafa Bey'in halk anlatılarında öne çıkan taraflarından biri de bölgesinde düzeni ve adaleti sağlayan bir kişi olarak tasvir edilmesidir.

 

Bu anlatıların tarihî ayrıntılarının tamamını kesin belgelerle doğrulamak mümkün olmayabilir.

 

Ancak halkın onu böyle hatırlaması başlı başına önemlidir.

 

Çünkü halkın hafızası, kimi zaman bir dönemin resmî kayıtlarından daha farklı bir şey anlatır:

 

İnsanların kimi sevdiğini, kime güvendiğini ve kimi kendisine yakın gördüğünü...

 

Kiziroğlu'nun hafızalarda yaşamasının temelinde de bu güven duygusunun bulunduğu düşünülebilir.

 

Kars ile Ardahan arasında ortak bir kültür

 

Bugün Kars ve Ardahan ayrı iller olsa da tarihî ve kültürel bağları oldukça güçlüdür.

 

Kars'tan Ardahan'a, Çıldır'dan Posof'a, Hanak'tan Göle'ye kadar uzanan coğrafyada ortak bir folklor dünyası vardır.

 

Türkülerde kullanılan ezgilerden halk oyunlarına, âşıklık geleneğinden düğün kültürüne kadar birçok ortak değer bulunmaktadır.

 

Kiziroğlu Mustafa Bey'in hikâyesi de bu ortak kültürün önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

 

Bu nedenle Kiziroğlu'nu yalnızca “Kars'ın yiğidi” olarak değil, daha geniş anlamda Kars-Ardahan coğrafyasının ortak halk hafızasında yaşayan bir yiğitlik sembolü olarak görmek gerekir.

 

Bir türküden daha fazlası

 

Kiziroğlu Mustafa Bey'i Türkiye'nin dört bir yanında tanıtan en önemli unsurlardan biri hiç şüphesiz türküsüdür.

 

Ancak bir insanın adı bir türküyle yaygınlaşabilir; fakat yüzyıllar boyunca hatırlanması için bundan daha fazlası gerekir.

 

Türkü, hikâyeyi taşır.

 

Halk anlatısı, kişiliği büyütür.

 

Coğrafya ise ona bir mekân kazandırır.

 

Kiziroğlu'nun adı da Kars-Ardahan coğrafyasının dağları, yaylaları ve köyleriyle birleşerek güçlü bir kültürel kimlik kazanmıştır.

 

Bugün bize düşen görev

 

Kars-Ardahan'ın geçmişini anlatırken yalnızca savaşları ve devletleri anlatmak yeterli değildir.

 

Bu toprakların halk hafızasını da korumamız gerekir.

 

Kiziroğlu Mustafa Bey hakkında anlatılanlar araştırılmalı, yerel yaşlıların sözlü anlatıları kayıt altına alınmalı, eski türküler ve hikâyeler derlenmeli, Kısır Dağları'ndan Çıldır'a, Ardahan'dan Kars'a kadar uzanan kültürel bağlar bilimsel çalışmalarla ortaya konulmalıdır.

 

Çünkü sözlü tarih kayıt altına alınmazsa, anlatan insanlar göçüp gittiğinde hikâyeler de yavaş yavaş kaybolur.

 

Son söz: Bu topraklar yiğitlerini unutmaz

 

Kars-Ardahan coğrafyası sert iklimiyle bilinir.

 

Fakat bu toprakların insanlarının gönlü, tarih boyunca kendi kahramanlarına karşı sıcak olmuştur.

 

Kiziroğlu Mustafa Bey'in adı da işte bu sıcak hafızada yaşamaktadır.

 

Kars'tan Kısır Dağları'na, Çıldır'dan Ardahan'ın yaylalarına kadar uzanan geniş coğrafyada onun adı, halk anlatılarında yiğitliğin ve adalet arayışının sembollerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

 

Belki bugün elimizde onun hayatının bütün ayrıntılarını ortaya koyan belgeler yoktur.

 

Fakat bir gerçek var:

 

Halkın yüzyıllar boyunca yaşattığı isimler, o halkın hafızasının bir parçasıdır.

 

Kiziroğlu Mustafa Bey de yalnızca geçmişte yaşamış bir isim değildir.

 

O, Kars-Ardahan coğrafyasının yiğitlik, cesaret, adalet ve onur anlayışını temsil eden kültürel bir mirastır.

 

Ve bu mirası gelecek kuşaklara aktarmak, bugün bizim görevimizdir.